Freakonomics

Een tegendraadse econoom ontdekt de verborgen kant van bijna alles.

Steven D. Levitt en Stephen J. Dubner

Ooit een wetenschappelijk boek in een adem uitgelezen, en daarbij gegniffeld en je huisgenoten lastiggevallen met zeg, wist je dat…!? Ik niet, totdat ik Freakonimics las. Het boek was me al een paar keer opgevallen; in de boekhandel, een collega die er over vertelde, een recensie in een tijdschrift. Toen ik er onlangs weer iemand over hoorde, besloot ik het zelf ook te lezen.

Het boek is geschreven door D. Levitt, een Amerikaanse econoom, die columns schrijft in de New York Times. Wat maakt zijn werk zo lezenswaardig? Levitt onderzoekt hoe prikkels werken, hoe mensen krijgen wat ze willen, en wat mensen beweegt. En hij doet dat op een avontuurlijke, originele maar tegelijkertijd heel feitelijke, grondige, wetenschappelijke manier.

Nu wil je waarschijnlijk ook wel een paar voorbeelden weten. Hierbij een paar van de vele conclusies die hij op basis van onderzoek presenteert. Hij toont aan dat leraren frauderen met examenuitslagen,  als het aantal ‘geslaagde leerlingen’ een outputcriterium is voor de school. Hij toont aan dat sancties soms averechts werken, zoals bij het kinderdagverblijf dat ouders wilde aansporen om vaker op tijd te komen. Hij legt uit onder welke voorwaarden mensen geneigd zijn tot ‘eerlijk gedrag’, en wanneer niet, en hoe je slim en effectief kunt ondernemen op basis van een ‘honest system’.  Hij verklaart hoe zowel de Klu Klux Klan als vastgoedmakelaars hun positie opbouwen met behulp van ‘geheimen’, en hoe het internet een rol speelt bij het afbreken van deze imperiums. Hij verklaart dat het minder belangrijk is wat ouders ‘doen’, dan wat ouders ‘zijn’ als het gaat om het creëren van kansen voor hun kinderen. Dit zijn zomaar een paar onderwerpen die in het boek behandeld worden. Het boek geeft niet alleen de conclusies aan, maar ook hoe hij tot zijn conclusies is gekomen, zodat je zelf ook kunt nagaan of zijn redenering klopt volgens jou.

Levitt’s columns hebben bij de lezers een stortvloed van raadsels, vragen en discussies losgemaakt. Deze vindt je niet alleen terug op zijn blog, maar ook officiële instanties willen zijn aandacht. De CIA wil weten hoe je terroristen kan herkennen, de tourwinnaar wil Levitt laten bewijzen dat de Tour de France stijf staat van de doping. Wat zo aanstekelijk werkt in de aanpak van Levit is dat hij laat zien, dat hoewel de wereld complex, troebel en gecompliceerd is, deze niet ondoordringbaar is, en dat als je de juiste vragen stelt deze nog veel intrigerender is dan we al denken. En het mooie van de discussies die hij uitlokt is dat ze gevoerd worden op basis van argumenten en feiten. Hij leert je ‘anders kijken’ naar de werkelijkheid en prikt drogredeneringen en vastgeroeste, en belemmerende overtuigingen door.

Wat mij betreft ligt hier ook de parallel met het werken in organisaties. Ik zou wensen dat er meer wetenschappelijke onderzoeken komen die ons inzicht geven welke organisaties het ‘goed’ doen en waarom, en wat de werkelijke effecten zijn van alle pogingen om organisaties te verbeteren. En dat de onderzoekers dezelfde levendige, kritische en onafhankelijke geest hebben als Levitt en zo toegankelijk kunnen schrijven. Zo maar wat vragen die bij me opkomen. Is het zo, en zo ja onder welke voorwaarden, dat het fase-denken van het INK-model organisaties beter laat presteren? Wat is de werkelijke invloed op het functioneren van een organisatie van het opleggen van kwaliteitssystemen? Is het zo dat organisaties waar mensen op een goede manier met elkaar omgaan zich beter kunnen aanpassen aan externe veranderingen? Welke factoren zijn werkelijk doorslaggevend voor de kwaliteit en de prestaties van organisaties? Welke maatregelingen die overheden, klanten- of consumentenorganisaties kunnen nemen om kwaliteit van leveranciers af te dwingen zijn werkelijk effectief? Dus hoogleraren en onderzoekers van Nederland, leef je uit en inspireer ons met jullie onderzoek!

© Marjan Hoogendijk, februari 2007

p.s. Regelmatig een artikel in je in-box? Meld je aan voor het e-zine van Kwaliteit.com!